Στην Ελλάδα είναι δύσκολο να περπατήσει κανείς έστω και πέντε λεπτά χωρίς να συναντήσει τα έντονα χρώματα της πικροδάφνης. Τη βρίσκουμε παντού, ακόμη και στο κέντρο των πόλεων, ως χώρισμα ανάμεσα στα ρεύματα κυκλοφορίας, ως διακοσμητικό θάμνο σε γλάστρες, ως αδιαπέραστο φυτοφράχτη πολλών μέτρων ή ως διαμορφωμένο δέντρο σε παρτέρια. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι από τα πιο ευπροσάρμοστα φυτά που ευδοκιμούν στην Ελλάδα με ελάχιστη φροντίδα, μόλις εγκατασταθούν. Σε αυτόν τον οδηγό θα δούμε πώς καλλιεργείται, φυτεύεται, κλαδεύεται και φροντίζεται η πικροδάφνη, καθώς και τη σοβαρή τοξικότητά της.
Τι είναι η πικροδάφνη
Η επιστημονική ονομασία της πικροδάφνης είναι Nerium oleander. Πρόκειται για πολυετή, αειθαλή καλλωπιστικό θάμνο που μπορεί να ξεπεράσει τα 5 μέτρα σε ύψος, με άνθη σε διάφορα χρώματα, πιο συνηθισμένα το ροζ, το λευκό και το κρεμ. Χρειάζεται προσοχή, καθώς όλα τα μέρη της είναι τοξικά και δηλητηριώδη για τον άνθρωπο και τα κατοικίδια. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη δάφνη που προσθέτουμε στο φαγητό, καθώς η επαφή με το φύλλωμα και τα άνθη της πικροδάφνης μπορεί να προκαλέσει σοβαρούς ερεθισμούς και αλλεργικές αντιδράσεις. Γι' αυτό, φοράμε πάντα γάντια καλής ποιότητας όταν εργαζόμαστε πάνω στο φυτό.
Ποικιλίες και ρυθμός ανάπτυξης
Όπως σε πολλούς καλλωπιστικούς θάμνους, υπάρχουν νάνες και πλήρους ανάπτυξης ποικιλίες πικροδάφνης, και η επιλογή εξαρτάται από τον χώρο και τον σκοπό της φύτευσης.
Οι περισσότερες νάνες ποικιλίες φτάνουν μετά από δύο με τρία χρόνια σε ύψος 1,20 με 1,40 μέτρα και δεν ψηλώνουν άλλο, οπότε ταιριάζουν σε γλάστρες, μπαλκόνια και μικρότερα παρτέρια. Δημοφιλείς είναι η Petite Pink με ροζ άνθη και η White Sands με λευκά.
Οι πικροδάφνες πλήρους μεγέθους έχουν πολύ γρήγορο ρυθμό ανάπτυξης και σε ευνοϊκές συνθήκες αυξάνονται κατά 50 με 70 εκ. τον χρόνο ή και περισσότερο. Μια σειρά φυτών ύψους 1,5 μέτρου μπορεί να δώσει πυκνό φυτοφράχτη 2,5 με 3 μέτρων μέσα σε ένα με δύο χρόνια, εμποδίζοντας εντελώς τα αδιάκριτα βλέμματα.
Ήλιος, νερό και έδαφος
Η πικροδάφνη χρειάζεται άμεσο ηλιακό φως για τουλάχιστον έξι ώρες την ημέρα. Στη σκιά γίνεται καχεκτική, με λεπτούς, ασθενικούς βλαστούς και σαφώς μικρότερη βλάστηση και ανθοφορία, οπότε επιλέγουμε το πιο ηλιόλουστο σημείο.
Αντέχει την ξηρασία σε πολύ μεγάλο βαθμό, και μεγάλο μέρος των φυτών που βλέπουμε στους δρόμους δεν ποτίζεται καθόλου μετά τα πρώτα δύο με τρία χρόνια, στηριζόμενο μόνο στις βροχοπτώσεις. Για να συμβεί όμως αυτό, το πρώτο και ίσως το δεύτερο καλοκαίρι μετά τη φύτευση χρειάζεται τακτικό πότισμα ώστε να εγκατασταθεί καλά το ριζικό σύστημα. Όσο για το έδαφος, η πικροδάφνη δεν έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις, καθώς ευδοκιμεί σε άγονα εδάφη και σε μεγάλο εύρος pH και αλατότητας. Αναπτύσσεται ακόμη και σε pH ελαφρώς πάνω από 8, ενώ η αντοχή της στην αλατότητα την καθιστά ιδανική για παραθαλάσσιες περιοχές.
Φύτευση στο έδαφος
Η κατάλληλη εποχή φύτευσης είναι η άνοιξη ή το φθινόπωρο. Αφού αγοράσουμε τα φυτά, τα καθαρίζουμε με καθαρό ψαλίδι κλαδέματος, αφαιρώντας την ξερή βλάστηση και τα μαραμένα άνθη, κόβοντας κάθε βλαστό με σχεδόν μαραμένο λουλούδι έως την προηγούμενη διακλάδωση. Έτσι το φυτό συγκεντρώνει την ενέργειά του σε λιγότερα αλλά ζωηρότερα άνθη. Στη συνέχεια ανοίγουμε λάκκο με διάμετρο μεγαλύτερη από τη γλάστρα και τοποθετούμε το φυτό. Για φυτοφράχτη, η απόσταση ανάμεσα σε δύο φυτά πλήρους ανάπτυξης πρέπει να είναι τουλάχιστον ενάμισι μέτρο.
Κλάδεμα
Παρόλο που δεν είναι απολύτως απαραίτητο, το κλάδεμα ενισχύει την ανθοφορία, αυξάνει την πυκνότητα του θάμνου και δίνει στο φυτό το σχήμα που θέλουμε, κάτι σημαντικό σε έναν θάμνο με τόσο γρήγορη ανάπτυξη. Πριν ξεκινήσουμε, αποφασίζουμε τι μορφή θέλουμε, είτε μαζεμένο θάμνο είτε ψηλό φυτοφράχτη είτε δέντρο.
Την άνοιξη απομακρύνουμε κάθε ξερό ή παγοπληγμένο βλαστό, ενώ το βασικό κλάδεμα γίνεται στις αρχές του φθινοπώρου, αρκετά πριν τον πρώτο παγετό. Η πικροδάφνη ανθίζει σε ξύλο του προηγούμενου έτους, οπότε το ταυτόχρονο κλάδεμα όλου του φυτού κοστίζει μια χρονιά χωρίς άνθη. Καλύτερα κλαδεύουμε το ένα τρίτο των κλαδιών κάθε χρόνο, ώστε ολόκληρος ο θάμνος να ανανεώνεται σε μια τριετία. Ως γενικός κανόνας, το κλάδεμα σε παλιό ξύλο δίνει μακριούς, ζωηρούς νέους βλαστούς, ενώ το κόψιμο σε σημεία με άνθη δίνει κοντύτερους βλαστούς που ανθίζουν γρήγορα. Αποφεύγουμε να την κουρεύουμε επίπεδα σαν φράχτη, καθώς χαλάει το φυσικό της σχήμα και αφαιρεί μεγάλο μέρος του ανθοφόρου ξύλου.
Για να διαμορφώσουμε την πικροδάφνη σε δέντρο, διαλέγουμε τον πιο δυνατό βλαστό ως κορμό, ορίζουμε το επιθυμητό ύψος και κλαδεύουμε κάθε διακλάδωση κάτω από αυτό, αφαιρώντας τακτικά τους λαίμαργους βλαστούς μέχρι να αποκτήσει σταδιακά δεντρώδη μορφή.
Επειδή ο χυμός της πικροδάφνης είναι έντονα ερεθιστικός, φοράμε γάντια καλής ποιότητας και μακρυμάνικη μπλούζα, και μετά το κλάδεμα πλένουμε τα εργαλεία και τα χέρια μας. Τα κλαδέματα δεν τα καίμε ποτέ, καθώς ο καπνός είναι τοξικός.
Λίπανση
Ως ώριμο φυτό η πικροδάφνη χρειάζεται ελάχιστη ή καθόλου λίπανση. Σε ένα νεαρό φυτό, όμως, η λίπανση επιταχύνει την ανάπτυξη και το βοηθά να αποκτήσει γρηγορότερα το επιθυμητό ύψος και πυκνότητα, ειδικά αν προορίζεται για φυτοφράχτη. Μπορεί να γίνεται τρεις φορές τον χρόνο, στις αρχές της άνοιξης όταν εμφανίζεται η νέα βλάστηση, στα τέλη της άνοιξης και μία φορά το καλοκαίρι, με ένα ισορροπημένο λίπασμα όπως το N-P-K 10-10-10. Αποφεύγουμε την υπερβολική αζωτούχο λίπανση, καθώς η τρυφερή βλάστηση που προκαλεί προσελκύει αφίδες.
Πολλαπλασιασμός
Η πικροδάφνη πολλαπλασιάζεται εύκολα με μοσχεύματα, που είναι ένας απλός τρόπος να αποκτήσουμε νέα φυτά για φυτοφράχτη. Το καλοκαίρι παίρνουμε ένα ημίσκληρο μόσχευμα μήκους 15 με 20 εκ., αφαιρούμε τα κάτω φύλλα και το ριζοβολούμε είτε σε ποτήρι με νερό είτε σε ελαφρύ, καλά αποστραγγιζόμενο υπόστρωμα που κρατάμε ζεστό και υγρό. Οι ρίζες σχηματίζονται συνήθως μέσα σε λίγες εβδομάδες, οπότε το νεαρό φυτό μεταφυτεύεται σε γλάστρα. Φοράμε γάντια στη λήψη και τον χειρισμό των μοσχευμάτων, καθώς ο χυμός είναι ερεθιστικός.
Πικροδάφνη σε γλάστρα
Πολλοί διατηρούν την πικροδάφνη σε γλάστρα στο μπαλκόνι. Για να γίνει αυτό, επιλέγουμε μια νάνα ποικιλία που δεν θα ξεπεράσει το 1,5 μέτρο, όπως η Petite Pink ή η White Sands. Με λίγη προσοχή, η πικροδάφνη ζει αρκετά χρόνια στη γλάστρα και ανθίζει πλούσια.
- Τοποθετούμε τη γλάστρα σε σημείο με άμεσο ηλιακό φως τουλάχιστον έξι ώρες την ημέρα, και μακριά από παιδιά και κατοικίδια, καθώς όλα τα μέρη του φυτού είναι τοξικά
- Σε σχέση με το έδαφος, το φυτό σε γλάστρα είναι λιγότερο ανεκτικό στην ξηρασία, οπότε το καλοκαίρι το ποτίζουμε τακτικά, αφού βεβαιωθούμε ότι το χώμα έχει στεγνώσει
- Στα πρώτα ένα με δύο χρόνια προσθέτουμε ισορροπημένο λίπασμα δύο φορές τον χρόνο, μία την άνοιξη και μία το καλοκαίρι
- Μετά την ανθοφορία κλαδεύουμε το ένα τρίτο των κλαδιών στο μισό μήκος τους, επαναλαμβάνοντας κάθε χρόνο ώστε ο θάμνος να κλαδεύεται σε μια τριετία
- Προς το τέλος του φθινοπώρου, από τη Θεσσαλονίκη και βορειότερα, μεταφέρουμε ή σκεπάζουμε τη γλάστρα, καθώς σε θερμοκρασίες κάτω από τους −10°C το φυτό παθαίνει σοβαρές ζημιές, ειδικά όταν το κρύο επιμένει
- Φοράμε πάντα γάντια όταν εργαζόμαστε πάνω στο φυτό
Εχθροί και ασθένειες
Η πικροδάφνη είναι σε γενικές γραμμές ανθεκτική, εμφανίζει όμως ορισμένα προβλήματα. Ο πιο συνηθισμένος εχθρός είναι η αφίδα της πικροδάφνης (Aphis nerii), μια έντονα κίτρινη αφίδα που μαζεύεται στη νέα βλάστηση και στα μπουμπούκια. Η υπερβολική αζωτούχος λίπανση επιδεινώνει την προσβολή, οπότε το πρώτο μέτρο είναι να περιορίσουμε το λίπασμα. Οι ήπιες προσβολές αντιμετωπίζονται με δυνατό πίδακα νερού ή αφήνονται στις πασχαλίτσες και τα άλλα ωφέλιμα έντομα που τρέφονται με τις αφίδες. Στους βλαστούς και τα φύλλα μπορεί επίσης να εμφανιστούν κοκκοειδή, τετράνυχος και αλευρώδης, ιδίως σε ταλαιπωρημένα ή προφυλαγμένα φυτά.
Από πλευράς ασθενειών, το υπερβολικό πότισμα και το κακώς αποστραγγιζόμενο έδαφος προκαλούν σήψη ριζών, ενώ η παρατεταμένη έλλειψη νερού εμφανίζεται ως ξήρανση στις άκρες των φύλλων. Σε ορισμένες θερμές περιοχές η πικροδάφνη προσβάλλεται και από βακτηριακή ξήρανση που μεταδίδεται από μυζητικά έντομα, για την οποία δεν υπάρχει θεραπεία πέρα από την απομάκρυνση των προσβεβλημένων φυτών.
Είναι τοξική η πικροδάφνη
Η πικροδάφνη είναι ιδιαίτερα τοξική. Όλα τα μέρη της, δηλαδή τα φύλλα, οι βλαστοί, τα άνθη, οι ρίζες, ο χυμός, ακόμη και το ξερό φυτικό υλικό και ο καπνός από το κάψιμο των κλαδεμάτων, περιέχουν καρδιοτοξικές γλυκοσίδες, κυρίως ολεανδρίνη, νεριίνη και ολεανδοζίνη. Οι ουσίες αυτές δεν καταστρέφονται με την ξήρανση ούτε με τη θερμότητα και δρουν στην καρδιά. Σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, η κατάποση φύλλων ή ανθέων, καθώς και η εισπνοή καπνού από την καύση, μπορεί να προκαλέσει ναυτία, εμετό, κοιλιακό άλγος, καρδιακές αρρυθμίες, ζάλη, υπνηλία και τρόμο, ενώ στις σοβαρές περιπτώσεις η δηλητηρίαση είναι θανατηφόρα, τόσο στον άνθρωπο όσο και στα ζώα.
Σύμφωνα με την ASPCA, η πικροδάφνη είναι τοξική για σκύλους, γάτες, άλογα, κουνέλια, πουλιά και ζώα φάρμας, ενώ υπάρχουν καταγεγραμμένες περιπτώσεις ζώων που πέθαναν αφού έφαγαν κλαδέματα ή ακόμη και εισέπνευσαν καπνό από καιγόμενη πικροδάφνη. Γι' αυτό, μην καίτε ποτέ τα κλαδέματα, κρατήστε το φυτό και τα κομμένα του μέρη μακριά από παιδιά, κατοικίδια και ζώα βοσκής, και φοράτε πάντα γάντια. Αν κάποιος άνθρωπος ή ζώο καταπιεί οποιοδήποτε μέρος, ζητήστε αμέσως ιατρική ή κτηνιατρική βοήθεια. Στην Ελλάδα, σε περίπτωση δηλητηρίασης, επικοινωνήστε με το Κέντρο Δηλητηριάσεων στο 210 7793777.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο γρήγορα μεγαλώνει η πικροδάφνη; Οι ποικιλίες πλήρους ανάπτυξης αυξάνονται 50 με 70 εκ. τον χρόνο ή και περισσότερο, δίνοντας πυκνό φυτοφράχτη 2,5 με 3 μέτρων σε ένα με δύο χρόνια. Οι νάνες σταματούν γύρω στα 1,20 με 1,40 μέτρα.
Πότε κλαδεύουμε την πικροδάφνη; Το βασικό κλάδεμα γίνεται στις αρχές του φθινοπώρου, και αφαιρούμε μόνο το ένα τρίτο των κλαδιών κάθε χρόνο, καθώς η πικροδάφνη ανθίζει σε παλιό ξύλο και το αυστηρό κλάδεμα κοστίζει μια χρονιά ανθοφορίας.
Είναι τοξική η πικροδάφνη για σκύλους και γάτες; Ναι. Όλα τα μέρη της είναι ιδιαίτερα τοξικά για γάτες, σκύλους, άλογα και άλλα ζώα, αλλά και για τον άνθρωπο. Κρατήστε το φυτό και τα κλαδέματα μακριά τους και μην τα καίτε ποτέ.
Γιατί δεν ανθίζει η πικροδάφνη μου; Συνήθως από έλλειψη ήλιου. Η πικροδάφνη χρειάζεται τουλάχιστον έξι ώρες άμεσο φως για καλή ανθοφορία, και επειδή ανθίζει σε παλιό ξύλο, το αυστηρό κλάδεμα αφαιρεί τα άνθη της επόμενης σεζόν.
Καλλιεργείται η πικροδάφνη σε γλάστρα; Ναι. Επιλέγουμε νάνα ποικιλία κάτω από 1,5 μέτρο, της δίνουμε πλήρη ήλιο, ποτίζουμε πιο συχνά απ' ό,τι στο έδαφος και την προστατεύουμε από τον δυνατό παγετό κάτω από τους −10°C.
Σημαντικές σημειώσεις
Κάθε κήπος διαφέρει, και οι συνθήκες αλλάζουν ανάλογα με το κλίμα, το έδαφος, τον ήλιο και την έκθεση. Οι παραπάνω οδηγίες αποτελούν μια γενική αφετηρία.
Επειδή η πικροδάφνη είναι ιδιαίτερα τοξική για ανθρώπους, κατοικίδια και ζώα, κρατήστε το φυτό και τα κλαδέματά του μακριά από παιδιά και ζώα, μην καίτε ποτέ τα κομμένα μέρη και φοράτε πάντα γάντια και μακρυμάνικα όταν το χειρίζεστε. Αν το φυτό παρουσιάζει επίμονα προβλήματα, συμβουλευτείτε γεωπόνο ή το φυτώριό σας, και προτιμήστε πρώτα μη χημικές μεθόδους αντιμετώπισης.
Βιβλιογραφία
- ΕΟΔΥ. Τοξικότητα και κίνδυνοι από το φυτό πικροδάφνη.
- ASPCA Animal Poison Control. Oleander.
- Royal Horticultural Society. Nerium oleander.
- UC Statewide Integrated Pest Management Program. Oleander aphid.
